کتابخانه، حرفه کتابداری و تعامل آنها با اینترنت                         

تهیه كننده :‌احمد ضمیر روشن

اطلاع رسانی برای یک کشور در حال توسعه امری حیاتی است ، ولی در ایران این امر با چنان کندی و ضعفی صورت می گیرد  که بسیاری ، حتی اندیشه تحقیق و پژوهش را هم به خود راه نمی دهند. در حال حاضر کتابخانه ها عمده ترین منابع اطلاعاتی و از کارآمدترین ابزارهای اطلاع رسانی هستند، کتاب نیز از ارزشمندترین وسایل اطلاع رسانی است .

امروزه بسیاری،  کتابداران را  سنگرسازان میدان تعامل اندیشه ها می دانند و کتاب را  بهترین وسیله برای ارتباط با محرومین جهان می دانند .  در  سی سال گذشته و به خصوص چند سال اخیر تحولی  عمیق  در دنیای کتاب و کتابخانه و به دنبال آن  کتابداری و اطلاع رسانی به وقوع پیوسته است. نخستین نشانه های این تحول با پیدایش رایانه و فن آوری اطلاعات واستفاده از آن در  کتابخانه های بزرگ ،تخصصی و دانشگاهی در صحنه جهانی به چشم خورد.به عقیده »جی، استیون پارکر« سردبیر مجله توسعه اطلاعات بین المللی علیرغم تغییرات و تحولاتی که از طریق ارائه فن آوری نوین اطلاعات پدید آمده است ، تا آنجا که می توان آینده را  پیش بینی کرد ، کتابخانه ها و آرشیوها بدون شک مورد نیاز هستند. یک کتابخانه سازمان یافته و منظم چیزی بیش از یک مخزن اطلاعات است ، و یک آرشیو سازمان یافته و فراتر از  یک محل بایگانی و نگهداری اسناد .

 از نظر تاریخ رابطه رایانه با کتابخانه و کتابداری باید گفت طراحی ،  برنامه ریزی و راه اندازی اولین نظام های مشهور کتابداری و اطلاع رسانی از جمله:

 1.OCLC(online computer library center)

2. UTLAS(university of torento library automation system)

3.RLIN(research libraries information network)

4.WLN(western library network)
 

را كتابخانه ها به عهده داشته اند .

»بیل گیتس« رئیس شرکت مایکروسافت درباره نقش حیاتی کتابداران و اطلاع رسانان می گوید : » کتابداران و اطـلاع رسـانان نقش تعیین کـننده ای در چگــونگـی بهره بردار ی از شبکه های اطلاعاتی جهانی در سازمانها و مراکز اطلاع رسانی داشته اند« بر اساس شواهد و استنادات تاریخ علوم کتابداری و اطلاع رسانی،  بدون اقدامات و مطالعات کتابداران ، امکان گرد آوری و تولید اطلاعات موجود بشری بر روی منابع گوناگون اطلاعاتی وجود نداشت .

در تاریخ کتاب و کتابخانه آنچه همیشه به عنوان یک اصل مطرح بوده ، به وجود آوردن شرایط و امکاناتی است که مراجعه کننده در کوتاهترین زمان به حداکثر اطلاعات  موجود و مورد نیاز دست یابد . به هر حال امروزه به یمن وجود امکانات ارتباط از راه دور و بهره گیری از رایانه ها و بهبود خدمات اطلاع رسانی ، این امكان به بهترین نحو فراهم شده است.

»ویلفرد لنكستر«آینده روشنی را برای كتابداران به شرط همسازی، همگامی و کسب آمادگی آنان برای پذیرش تغییراتی که از ارتباطات الکترونیکی ناشی می شود،  پیش بینی می کند. به گفته او :

»رشد سریع منابع به شکل الکترونیکی ، ممكن است از ارج و قرب کتابخانه ها بكاهد اما تا حد زیادی بر قدر و منزلت کتابداران خواهد افزود. حجم عظیم و تنوع منابع الکترونیک موجود ، اطمینان خاطر می دهد که در آینده نیاز بســیاری به متخصصـان اطلاع رسـانی ماهر وجودخواهدداشت.«

اثر اینترنت بر روی کتابخانه ها در سراسر جهان ناگهانی بوده است. در طول چند سال ، صدهاپایگاه داده و فهرست کتابخانه‌ای برای استفاده افرادی که دارای یک کامپیوتر، مودم یا یک نقطه دسترسی به شبکه هستند، تهیه شده و انقلابی صورت گرفته که تاثیرعظیمی بر كاربرد اینترنت در کتابخانه ها داشته است. اغلب کتابخانه های جهان در یک یا دو دهه اخیر به یک رابط داخلی مجهز شده‌اند که با استفاده از آن، کاربران می توانند به جست و جوی فهرست سایر کتابخانه ها پرداخته و اطلاعات موجود در آنها را به كامپیوتر خود منتقل کنند.

اینترنت بر فعــالیت‌های مختلف کتابخـانه ها، مانند مجموعه سـازی، فهرسـت نویسی ، طبقه بندی و خدمات اطلاع رسانی تاًثیر زیادی گذاشته است و میزان وكیفیت این تاثیر به نحوی  بوده است که ماهیت کار کتابخانه ها، و به دنبال آن تخصص های مورد نیاز كاركنان نیز دستخوش تغییر شده است .

قابلیت اینترنت در پشتیبانی فعالیتهای مجموعه سازی مواد متعـارف کتابخـانه ای بسـیار محســـوس است و علاوه بر آن ، شـرایط مناسـبی را برای مجموعه سازی فراهم كرده و وابستگی کامل کتابخانه ها به مجموعه های اختصاصی را از میان برداشته و امکانات زیادی را برای اشتراک منابع بوجود آورده است. منابع  کتابخانه ای در حال تبدیل شدن از صورت چاپی به منابع الکترونیک هستند.

 

دسترسی به منابع الکترونیک و منابع چاپی کاملاً متفاوت است از این رو ضروری است کتابداران جایگاه‌های اطلاعات یا محل هایی که آثار مورد نیاز کتابخانه را بصورت الکترونیک نگهداری می نمایند را شناسـایی كنند و بدانند‌ چگونه می توان از این اطلاعات الکترونیک استفاده کرد. ابزارهای انتخاب نیز دستخوش تغییر شده اند. پایگاه های اطلاعاتی به عنوان مهمترین ابزارهای انتخاب کتاب و نشـریات ادواری، در اینترنت، یا بصورت لوح (CD)قــابل دســترسی هسـتند. کتابدارانی که وظیفه مجموعه ساز ی در کتابخانه های آینده را برعهده خواهند داشت، باید بتوانند ازاین امکانات و ابزارهای اینترنتی به خوبی استفاده کنند.

در مقابل‌نظریه ای که کتابداری را حرفه ای در حال اضمحلال می پندارد،  نظریه دیگری وجود دارد که بر نقش واسطه ای کتابداران تاکید می ورزد و این طور تلقی می کند که کتابداران به عنوان واسطه‌هایی میان منابع اطلاع رسانی و کاربران به کار خود ادامه خواهند داد.

بر اساس نظر لنکستر:

» در شبکه های انتقال اطلاعات یکپارچه آتی، کتابداران ارزشمندترین منابع انسانی شبکه خواهند بود. معلومات زیاد و اطلاع آنها از جزئیات محتوای شبکه و توان آنان در بکارگیری فنون بازیابی که حداکثر  اطلاعات را از شبکه استخراج خواهد کرد، نیاز و تقاضای گسترده ای نسبت به خدمات تخصصی آنان خواهد آفرید«

چنانچه کتابداران بخواهند به عنوان واسط اطلاعاتی بین کاربران و منابع اطلاع رسانی در محیطی الکترونیک مانند اینترنت ایفای نقش کنند، به مهارت‌های خاصی نیاز دارند. این مهارت ها را می توان در 7 سطح:

1- شناخت خدمات و منابع اطلاع رسانی ،

2- درک ساختار اطلاعات ،

3- تجزیه و تحلیل نیاز به اطلاعات ،

4- بازیابی اطلاعات ،

5- ارزیابی اطلاعات ،

6- مدیریت اطلاعـات

 7- کمک به ذخیره دانش

رده بندی کرد.

در پی شناخت‌نیازها و منابع اینترنتی ، نوبت به بازیابی اطلاعات می رسد. کتابداران و کاربران باید شیوه های بازیابی اطلاعات اینترنتی را بیاموزند.  یك راه یاد گیری ، آموزش از طریق خود اینترنت است ، در برنامه های آموزشی می توان علاوه بر آشـنائی با ســـاختار منابع و روش‌هــای بازیابی ، به معرفی خود اینترنت و نحوه بهره گیری از آن نیز پرداخت . کتابداران متخصص که با اصول سازماندهی منابع آشنایی دارند،  به سرعت می توانند  نحوه بازیابی اطلاعات از منابع مختلف را فرا گرفته و به کاربران آموزش دهند.

گذشت زمان ثابت کرده است  بر خلاف این نظر که با حضور رایانه ها و اینترنت ، کتابها بی مصرف می شوند و دنیای پیشرفته نیازی به كتاب ندارد ،  این رسـانه نه تنها امکان دسـترسی سـریعتر و سـاده تر را به کتاب‌ها و کتابخانه ها به وجود آورده ، بلکه خود موضوع بحث هزاران کتاب و نشریه جدید شده است.

اینترنت علی رغم امتیازات فراوان به دلایل زیر تاکنون نتوانسته جانشین کتابخانه ها شود:

 

¨  جستجو در وب به منزله جستجوی سوزن در انبار کاه است. اینترنت همانند یک کتابخانه بزرگ سازماندهی نشده است. هنگام استفاده از اینترنت هر چند از موتورهای پیشرفته جستجو همچون HotBot ، Lycos ، Dogpile ، Infoseek و ... هم استفاده کنیم باز هم قادر به جستجوی همه وب نیستیم. سایت ها اغلب وعده جستجوی جامع را می دهند اما نمی توانند به این وعده وفا کنند. علاوه بر این ، آنچه آنها می یابند گاه نه تنها روزانه و هفتگی بلکه ماهانه نیز روزآمد نمی شود.

 

¨  در اینترنت کنترل کیفیت وجود ندارد. این درست است که ما به اینترنت نیاز داریم اما در اینترنت علاوه بر اطلاعات علمی ، پزشکی و تاریخی(در صورت صحت) ،اطلاعـات غـیر معتـبـر نیز وجـود دارد . در حـالی‌کــه درکتابخانه ها منابع بی ارزش ،به ندرت مجموعه سازی می شوند.

 ¨  مشکلات خوانندگان کتاب های الکترونیکی را نباید از یاد برد.مطالعه کتاب های الکترونیکی برای مدت بیش از یک ربع ساعت عوارضی دارد که کمترین آن خستگی چشم  است.

 

¨  اینترنت رسانه ای فراگیر است ، اما کتاب رسانه ای قابل حمل است.  تحقیقات درباره خرید كتاب های الكترونیكی نشان داده است که بیش از 80 درصد افراد ، خرید کتاب کاغذی از طریق اینترنت را به مطالعه آن بر روی وب ترجیح می دهند .

 

¨  آیا در شرایط حاضر، دانشگاهی بدون کتابخانه وجود دارد؟ خیر، دانشگاه جدید ایالت مونتری کالیفرنیا چند سال پیش بدون داشتن ساختمان کتابخانه افتتاح شد ،  اما این دانشـگاه در طول 2 سال گذشـته مجبور به خرید ده ها هزار عنوان کتاب شد، زیرا با کمال شگفتی نتوانست آنچه را می خواست بر روی اینترنت بیابد.

 

کتابخانه ها مظهر  فرهنگ و نماد کلیت دانش هستند. اگر آنها را منسوخ کنیم حکم مرگ فرهنگ جمعی و  ملی خود  را امضاء كرده ایم .

 اینترنت شگفت آور است ، اما ادعای جمعی که معتقدند اینترنت سبب مهجور شدن کتابخانه ها می شود همان قدر عجیب می نماید كه گفته شود وجود کفش، ما را از داشتن پا بی نیاز می كند .

 

فهرست منابع

1- لنکستر،ف ، ویلفرد. کتابخانه ها و کتابداران در عصر الکترونیک. ترجمه اسداله آزاد. مشهد ، آستان قدس ، 1366،  218

2-  حیاتی ، زهیر . کتابدارن در چالش با فناوریهای اطلاعاتی ، رهیافت ، شماره بیست و پنجم-پاییز 1380 ، 179-193

3- حافظیان رضوی ، کاظم . کتاب و کتابخانه در عصر رایانه ؛ با کتاب زندگی کنیم یا با ماشین؟ پیام کتابخانه ، سال هشتم-شماره دوم، 19-20

4- غیاثی ، حمیدرضا . کتابخانه مجازی . کتاب ماه کلیات ، اسفند 1377

5- هرینگ ، مارک . ده دلیل بر اینکه اینترنت جانشین کتابخانه نمی شود . ترجمه سیمین نیازی. فصلنامه کتاب

6- داولین ، کنت ای . مسائل حاصل از ارائه خدمات کتابخانه ای چندزبانه و چند خطی راهی بسوی کتابخانه دهکده جهانی ، ترجمه نرگس نشاط ، پیام کتابخانه ، سال نهم-شماره چهارم، 22- 23

بالای صفحه

کتابخانه دیجیتال                                                                    

تهیه كنندگان : لیلا افتخاریان-  محمد قاسمپور

کتابخانه ها، همواره در راه گسترش علم و تحقیقات، و نیز در مسیر آموزش ، نقشی انکارناپذیر ایفا کرده اند، به طوری که در نظام های آموزشی، کتابخانه، مدرس و دانشجو را در کنار هم سه راس مثلث آموزش معرفی می كنند.
حجم انبوه اطلاعات و انتشارات و به تبع آن کمبود فضای کتابخانه ها و مراکز اسناد ، همچنین نقش رایانه در صنعت نشر سبب بروز انقلابی در این صنعت شده است .
کتابداران، اطلاع رسانان و متخصصان فن آوری اطلاعات و دیگر تجهیزات چاپ و تکثیر به فکر کوچک کردن محمل های اطلاعاتی افتاده‌اند. حاصل این حرکت تولید میکروفیلم ها، میکروفیش ها و حتی میکروفیلم های رایانه ای و در نهایت لوح های فشرده نوری بوده است، تا علاوه بر صرفه جویی در فضا، حجم زیادی از اطلاعات در کمترین زمان ممکن در اختیار استفاده کنندگان قرار گیرد.
با ورود به قرن بیست و یکم در انتظار دنیایی هستیم که رهبری آن را اطلاعات بر عهده دارد. در این روند ،ضرورت نگرشی تازه به افق های آینده و حرکت های جهانی ایجاب می کند که شناختی آگاهانه و واقع بینانه از اطلاعات و روند فراهم آوری ، ساماندهی و کاربرد آن داشته باشیم. در هزاره سوم اطلاعات به عنوان رکن اصلی قدرت، مطرح است همچنین در دنیای کنونی ، اطلاعات به عنوان خمیر مایه توسعه در جامعه ایفای نقش می کند. ما چه بخواهیم و چه نخواهیم پا در عصر اطلاعات گذاشته ایم ، به تبع آن عملا کتابخانه ها نیز در فضایی جدید گام گذاشته اند.
پیشــرفت هــایی که در ســال هـای اخــیر در زمـینه فن‌آوری اطلاعات شامل نرم افزارهای کتابخانه و بانک‌های اطلاعاتی مخابرات و ارتباطات راه دور مانند ارتباطات ماهواره ای اینترنت، اینترانت و به وجود آمدن امکانات ارسـال اطــلاعات مانند اســتفاده از پســت الکترونیکی و تصویری و حتی‌دریافت اطلاعات از طریق وب ســایت ها به وقوع پیوسته است ، بهبودی اساسی در زمینه دسترسی به این مواد را ایجادکرده است و رشـد فزاینده ای داشته اند.


 


تعریف کتابخانه دیجیتال:
کتابخانه دیجیتالی عبارت است از مجموعه ای سازمان یافته از اطلاعات همراه با خدمات مربوطه که در آن اطلاعات در قالب های دیجیتالی ذخیره گردیده و از طریق شبکه قابل دسترسی است. کتابخانه دیجیتالی ، مجموعه های گوناگونی از اطلاعات را برای استفاده کاربران در بردارند، این کتابخانه ها از نظر اندازه از کوچک تا عظیم گسترش دارند. آنها قادر به استفاده از هر نوع وسیله رایانه ای و هر نوع نرم افزار مناسب هستند.

دلیل ایجاد کتابخانه های دیجیتال:
مهمترین دلیل ایجاد کتابخانه های دیجیتالی فراهم نمودن شرایطی است تا ارائه اطلاعات بهتر از گذشته امکان پذیر باشد. این کتابخانه ها ، موسسات یا سازمانهایی هستند که منابع مختلف شامل منابع انسانی و تجهیزات مورد نیاز برای ارائه خدمات کتابخانه ای مثل فهرست نویسی ، رده بندی ، اطلاع رسانی ، روابط بین کتابخانه ای ، مواد آموزشی ، منابع کتابخانه ای و دیگر خدمات را با استفاده از شبکه های پرسرعت مهیا می سازند.
ویژگی‌های کتابخانه های دیجیتال :
درکتابخانه‌های دیجیتال، علاوه بر اطلاعات کتابشناختی، امکان دسترسی به متن کامل بسیاری از منابع اطلاعاتی نیز وجود دارد و معمولاً محل نگهداری منابع اطلاعاتی نیز برای کاربران ناشناخته است ، به عبارت دیگر این کتابخانه ها علاوه بر یکپارچه سازی عملیات کتابخانه و خودکارسازی آن ، محل نگهداری منابع را نیز یکپارچه ساخته اند و کاربران برای مطالعه منبع مورد نیاز، نیازی به مراجعه به محل‌های گوناگون ندارند.
دراین‌کتابخانه‌ها ، اطلاعات و منابع به صورت الکترونیکی ذخیره می شود. بنابراین باید در مورد کیفیت، صـحت، دقت و نیز رعایت قوانین ( قانون کپی رایت یا حق مولف) کمال دقت را داشت. هزینه های دسـترسی به منابع باید متعارف و قابل کنترل باشد.


تجهیزات و امکانات این کتابخانه ها ، پیشرفته و پیچیده هستند و خصوصاً روش های استفاده از رایانه و شبکه های محلی یا اینترنت برای جسـت و جوهای کامل و قدرتمنــد
تا حدی پیچیده است. لذا کتابخانه ها باید راه هایی برای کمک به کاربران برای استفاده از این امکانات در نظر بگیرند. در این کتابخانه ها برخی کاربران مجاز می توانند بعضی منابع و مطالب را تغییر دهند ، مطالبی به آنها بیفزایند یا بخش هایی از آنها را حذف کنند ، دستیابی به منابع باید به وسـیله رمز عبور یا کد شناسایی محافظت شود ، تا حقوق و قوانین خصوصا قانون حق مولف برای نویسندگان و پدیدآورندگان آثار محفوظ بماند.
کاربران می توانند با استفاده از شبکه های محلی یا منطقه ای (LAN/WAN ) و یا شبکه جهانی (internet ) به کتابخانه دسترسی پیدا کنند.
این کتابخانه ها در واقع چهره دیجیتال و الکترونیکی کتابخانه سنتی هستند و دیدی کلی از همه اطلاعات موجود در کتابخانه ، بدون در نظر گرفتن نوع یا فرمت آنها در اختیار کاربر قرار می دهند. این کتابخانه ها نه تنها به کتابداران مجرب و ماهر نیاز دارند ، بلکه به خدمات متخصصان رایانه و شبــکه نیز محتــاج هستنـد و در آنـهامیزان ارتباط مستقیم یا رو در رو میان کتابدار و کاربر نهایی بسیاركم است.استفاده از کتابخانه دیجیتال به رایانه ای نیاز دارد که به اینترنت متــصل باشـد. این کتابخانه اطلاعـات را به میــز کاربر ، چه در اداره چه در خانه می آورد. با یک کتابخانه دیجیتالی رومیزی، خواننده هرگز نیازی به رفتن به ساختمان کتابخانه ندارد . هر جا که رایانه شخصی با یک اتصال شبکه ای وجود داشته باشد کتابخانه دیجیتالی وجود خواهد داشت .

درب های کتابخانه های دیجیتالی هرگز بسته نمی شود .

در مطالعه ای که اخیرا در انگلستان انجام شدنشان داده شده است نیمی از استفاده هایی که از مجموعه های کتابخانه های دیجیتالی می شود در ساعت های تعطیلی ساختمان كتابخانه ها است . در كتابخانه های دیجیتال مواد هرگز به حساب مراجعین دیگر گذاشته نمی شوند ، یا به اشتباه قفسه گذاری یا سرقت نمی شوند. استفاده از مجموعه ها در دفتر یا کتابخانه ای در آن سوی دنیا به آسانی استفاده از منابع در محل کتابخانه است .
این بدین معنی نیست که کتابخانه های دیجیتالی کامل هســتند. نظام های رایانه ای می توانند مختل شوند و شبکه ها ممکن است کند یا غیر قابل اعتماد باشند. اما ، در مقایسه با کتابخانه های سنتی ، احتمال وجود اطلاعات در زمان و مکانی که کاربر آن را می طلبد زیاد است. .
گرچه کتابخـانه هـای دیجیتالی از شــبکه ها اســتفاده می‌کنند، مطلوبیت آنها با توسعه رایانه های قابل حملLaptop افزایش یافته است . کاربر با اتصال یک Laptopبه شبکه ، منابع کتابخانه دیجیتالی اینترنتی را در رایانه ذخیره می کند. زمانی که کاربر اتصال رایانه را قطع می کند ، نسخه های منابع کتابخانه ای انتخاب شده را می تواند برای استفاده شخصی نگه دارد. در سالهای اخیر قدرت Laptopها افزایش یافته است ، کیفیت صفحات آنها بی اندازه بهبود یافته و قیمت آنها مدام کاهش داشته است.



امروزه کتابخانه های دیجیتالی گران هستند اما قیمت کتابخانه های دیجیــتال به ســرعت کاهــش می یابـــد چون قیمــت فن آوری ها در حال کاهش است ، کتابخانه های دیجیتالی به صورت ثابت ارزان تر می شوند ، به خصوص، هــزینه های توزیع و ذخیره اطلاعات دیجیتالی کاهش می یابد.

مشکلات ایجاد کتابخانه های دیجیتال:
معماری ساختارهای فنی: برای آماده سازی مواد و منابع دیجیتال ، کتابخانه ها باید معماری خود را اصلاح کنند و ارتقاء بخشند .
ایجاد مجموعه های دیجیتال: از قبیل تبدیل نسخه های چاپی منابع به شکل دیجیتالی ، سرمایه گذاری و تهیه منابع مالی مورد نیاز برای رفع کمبود نیروهای متخصص و حرفه ای .
کنترل و بررسی :مجموعه ها قبل از تبدیل آنها به شکل دیجیتالی بایستی كنترل و بررسی گردند.
حق مولف : بزرگترین مشکل بر سر راه کتابخانه های دیجیتال است.
با این حال، به نظر می رسد که در بلند مدت ، مانعی برای کتابخانه های دیجیتالی و نشر الکترونیکی وجود ندارد. چالش های فنی ، اقتصادی ، اجتماعی و قانونی محدود کننده اند ، اما برای همیشه مقهور خواهند شد. نمی توان به طور دقیق مطمئن بود که کتابخانه های دیجیتالی به چه شکل درخواهند آمد ، اما روشن است که آنها پابرجا خواهند ماند.



فهرست منابع :


1- آرمز،ویلیام. کتابخانه های دیجیتال، نشر کتابدار،1380، صفحات 4- 21
2- اسفندیاری،حسین. کتابخانه ها، فن آوری و مردم، کاما، سال دوم، شماره یازدهم، دی 1380، صفحه 17
3- طاهری،طاهره.کتابخانه ملی: دیجیتالی یا سنتی، فصلنامه کتاب،دوره سیزدهم، شماره چهارم، زمستان 1381، صفحات 124 - 131
4- محسنی،حمید.یکپارچه سازی خدمات اطلاع رسانی‌در کتابخانه های خودکار و دیجیتال: رهاورد فناوری اطلاعات و ارتباطات،نشر کتابدار، مجله کتابدار.